k_maro: grazy
okumente und Einstellungen\temuujin\Eigene Dateien\Eigene Videos\video clips
миний монгол ( Р. Чойном )

Mongol gej Zorigton erchuud n'
Zodgondoo changarch
Zogsoogooroo n'ogchdog
Zorimog eh oron
Mongol gej Sarangua
Saalichin ohidiig
Salhind borluuldag
Saihan eh oron
Mongol gej Uul n' 'ondor
Us n' tungalag
Urgamal n' 'ongolog
Uujim eh oron
Mongol gej Tenger n' cenher
Tegsh tal n' celger
Tend suugchid n' cemcger
Tiv delhiid hosgui eh oron
Mongoliin duu gevel
Motoriin duu bish
Moriton zaluusiig uyaraasan
Moil har nudtenii duu
Mongoliin dursgal gevel
M'ongon boronztoi shohoin barilga bish
M'or n' balrashgui ih cuvaanii zam deer
M'onhjin uldsen hun chuluug helne
Ene ornii uudamd n'
Egel nudee belcheeh gej
Esgii gerii n' hoimort
Idee zoogloh gej
Ertnii europeiin
Ertei zorigtoi juulchid
Elsen c'ol GOBIoor n'
Angan cangan yavsan m'or bii
Hungui yum shig 'ongiison
Manj daichin ulsiin
Huree n' bituu hilen malgaitai tolgoi
Huleg moritnii tooson dund
Hiliin ovoonii beld
'Onhorch unasan m'or bii
Ene chin' ezentei
Ezen n' er chadaltai
Ertneesee ecegtei ovogtoi
Hadan deeree gereestei
Hadgan deeree yer'ooltei
Haa ch Mongol nertei
Hanagar eh oron shuu.
B'omborcog min' chi hoyo hund h'otluulsen
B'oor alag unee shig ergeldenhen zogsohdoo
B'ohog turgen guideltei huleg mor'doo soij
B'oo mergediin uyes huchit ildee dalaisan
B'ondor tolgoit Mongol hunii tuhai sonsson uu?
Ahuin bayan baigal'daa ezen hun shig selguucej
Agaar usnii tungalagtaa eruul chiireg 'oscgooj
Altan talaa aldalsan urtiin duugaa zohioj
Ayult berhiig daldalsan ur'diin tuuhee buteesen
Aranzal ulaan galiinhaa shashirlaj bui d'ol shig
Asan durelzsen setgeltei nuudelchin omgiig duulsan uu?
Arvan barianii gazraas uraldah mor'diin tuurai
Aldlan tavih numnii onoo duudah cuurai
Agar zandan hashlaganaas nyaslah sumnii uuhai
Asariin 'omno deveh huchit b'ohiin gunshin
Alag limbetei horshih hon'chin busguin hooloi
Airgiin s'ongiin dergedeg hua dembee sonsson uu?
Ugui biz dee b'omborcog min', b'ombor min'
Ue cagiin shuurgand chichren dagjin ergej
Uher buunii sumand cihnii n' hengereg d'ojirch
Uimeen ihtei Europeiin ugend haaya huurtaj
Uiliin urtei b'omborcog min' ergen h'orvon baina uu?
Tegvel Mongoliin tuhai sons
Ter chin' end baina!
Teneger talaas n' urgaj t'orson
Teneg huu n' bi shulegleh gej baina
Ard tumen tuuh hoyoroo
Altan 'olgii nutagaa
Aldarshuulan magtah gej
Alag ur n' bolj t'orloo bi
Solgoi baruun tivuudeer duuren baidag cuurhal
Sonin survaljlagch buhnii duulgen magtdag ugsiig
Sohor zoosnii ch unegui baihad n' bi
Sooton chihtei morioroo
Dalai tengisiig haraij
Soyombo usegtei tugaaraa
Dayan delhiig sereej
Songino soyonii helbert ever numaaraa gaihuulsan yum.
Hojim ter numiin h'ovch hujiig hemjij
Holiin hold tusah num yugii n' erchlen
Hoid ornii mergen cal buural Ciolkovskii
Horin heden jiliin suut surgaalaa uldeej
Holboot oros uls tuunii gereesiig biyeluulj
Hotol delhii dayar Gagarin huugeeree manduulsan yum.
Mongol gej
Baisan ch yumuu?
Baigaagui ch yumuu?
Baih ch yumuu gej
Baruuniihan yaridag.
Tegvel ter Mongol gedeg chin'
Baisan ch yum baigaa ch yum.
Baih ch yum gej baiguulsan yum.
Baharhah gej badruulsan yum.
Baih baihdaa bargiin ta nar bish baataruud baisan yum.
Baataruudiig ta nar medehuu?
Har salhind gandsan nuudelchin aimgiin cuvaanaas
Nasan zaluu baatar modon d'ongotei tornij
Navchin helbert sumaaraa 'orno dorniig zaaj
Nahiad gazriin hermiig 'odtei yum shig devj
Naiman tumen seluurt h'olog ongocoo darhalj
Naran ulsiin ereg ruu h'ovj yavsan tuuhtei.
Altan sharmal tonogtoi
Zandan suudald nalaij
Arvan cagaan huruundaa ochir almaaz gyalalzuulsan
Arab Shagiin 'omno
Delhiin busluur b'oholzoj baihad
Ar'san camcan deer bulgan deel b'ogtorson
Argil badriun gartaa ildiin bariul atgasan
Anchin malchnii baatar
Archaad 'ongorson tuuhtei.
Naiman zuunii tertee
Nariin shirmen g'olmon deer gan d'oroo jiij
Namhan chiireg mor'niihoo hur del deer b'ohiij
Naran shingeh zug ruu
Suran buguil shidej
Namtar tuuhtei Parisiin
Altan camhagiig uurgalaj
Naash caash ganhuulan tataj yavsan tuuhtei
Zasgiin sur gedgiig delhii tegj oilgoson yum
Zarlig tushaal hoyoriig Europe tegj uhaarsan yum.
Zagas ihtei herlengiin
Zamgand hataasan selem
Zarhap hotiin ildiig huga cavchij uzsen yum
Zaluu baatar Temujinii sanasan sanaa tegj
Zambuu tiviin elgen deer Hun chuluu bolon uldsen yum.
Mongol ingej mor'toigoo
Hunteigee h'oshooteigee
Haldahsgui erhteigee h'odloshgui zorigtoigoo
H'ovchin delhiid h'ol deeree bat zogsoj uldsen yum.
Ovtoi manj shig ohidoo hudaldaj
Oros oron shig niislelee galduulj
Tertee America shig teneguudiig turhirch
Tesertlee targalj uzeegui bid
Utaan dund ch mor'toigoo
Usan dotor ch huvcastaigaa
Uuj idehdee ch selemteigee
Untah noirondoo ch huyagtaigaa baij
'Ooriin erhiig 'oorsdoo
'Odor sh'onogui hairlanhan sahisan yum
Ene gurnii uldec deer
Erh c'oloonii duu isgerch
Eh zahgui olon
Enhrii huuhed tongochij baina
Cagaan barilga ulaan tug
Cardmal zam guur camhag
Cahilgaan, nuurs, taria budaa
Caas harandaa buu coor
Autobus taxi ongoc geh shig
Radio telephone kino ch geh shig
Adgiin naad zah uruuliin budag
Alag camc nariin 'omdoor goyovch
Mongol gert t'orson yaruu nairagch
Morin huuriinhaa ayalaghan t'ovorgoon
Eh tuuhiin neriig duursgah
Erh medelgui ineej baina.
Oros oron Peter haaniig omgorhon magtaj baina
Mocowag shataasan Napoleonii
M'onhiin aldariig duulj baina
Delhii dahinaaraa
Deedsiin soyoliig 'onoodor ustgasan
Deeremchin Spainii uldegdel
Kubiig 'onoodor manduulj baina
Alphiig davj Europeruu
Atacklaj baisan Suvoroviig
Altan usgeer
Aldar tuuhiin huudsand bichij baina
Tegvel bid yagaad
Temujing dursah baitugai
Ecsiin ecest h'olog morio ch Enhriilen duulj bolohgui bolovoo?
Delhii dahinii tuuhend t'oriin nuruu bosgoson
Deglem saitai cergiin t'omor huree uusgesen
Terguun janjin Chingisiin t'orj 'osson gazar
Temujin Hasar hoyoriin togloj 'osson nutag
Deluun boldogiig orooson
Onongiin us shirgeegui baina
Deedes ovgoo orloson
Ovog undes n' ustaagui baina
Ur n' bolson bi
Urag saihan Mongol nutgiinhaa
Aldar tuuh hoyoriig
Uur baharhal hoyorooroo h'olchuurenhen duulnam
Ulaan busluurt malgaitai cagdaa nariin dundaas
Udam hoichiin huudee Mongol setgelee uldeeh gej
Uushginii gurvan sudasaa tasartal duulna bi.
Magtan duulj baigaa minii saihan Mongol
Mandtugaigaar duursen ulaan loozon deer baihgui
Mashin tereg h'olhson zasmal zam deer baihgui
Mayag ihtei huvcasan ergeh budmal tolgoid baihgui
Marsh golduu h'ogjimd ergeh bulbarai h'old ch baihgui
Unen hairaa 'ogson minii saihan Mongol
Udiin narand duniarah halhiin tald bii.
Uleeh salhind servelzeh 'orhnii oosort bii.
Uuriin hyaraand sunalzah uurgiin uzuurt bii.

монголын анхны төрт улс хүннү

Монгол нутагт оршин суусан элдэв аймаг, бүр МЭӨ хоёрдугаар мянган жилийн үед Хятад оронтой хэлхээ холбоотой байсан тухай товч мэдээ Хятад сурвалж бичигт бий. Их гүйцэд мэдээ гарах болсон нь МЭӨ 4-3 дугаар зууны үе бөгөөд тэр үед Хятадын хойд хязгаарт Хүннү, Дунху гэдэг аймгийн хоёр холбоо бүрэлджээ.

Хүннү нарын аймгийн холбоо нь МЭӨ 3-р зууны эцсийн арван онд нэлээд хүчийг олсон нь ардын бослого гарцгааж сурвалжтаны бүлгүүд засгийн эрхийн төлөө хоорондоо тэмцэлдэж байсан хүчирхэг хөрш Хятад орныг сулруулсан явдал нь түүнд зарим талаар дөхөм болжээ. Тэр үед бүрэлдэн байсан хүннү нарын нийгмийн байгуулал нь анхны хүй нэгдлээс нийгмийн байгуулалд шилжин бүхий үе байжээ. Хүннү нарын аймгийн байгуулалтын улс төрийн хэлбэр нь хожим болтол буюу хүннү нарын хүчирхэг чадал манай эриний 1-р зууны үед доройтох хүртэл хэвээр байсан цэргийн ардчилал юм. "Цэргийн ардчилал" байгуулал улс төр тогтоох буюу ангит нийгэм тогтохын шууд угтуул нь болдог юм.

Хүннү нар эрх мэдэл нь үе улиран , тухайн нэгэн овогт бат оршин, эцгээс хүүд нь шилжүүлдэг байжээ. Аймгийн холбооны тэргүүнд эзэн-шаньюй байдаг агаад МЭӨ 3-р зууны үеэс түүнийг аймаг буюу зонхилогчдын зөвлөлөөр сонгохоо нэгэнт больсон байжээ. Аймгийн сурвалжтан ноёд ялгаран гарч Зонхилогчдын зөвлөл байсаар боловч шийдвэртэй алхам хийдэггүй байв. Өөрийн эцэг Түмэн Шаньюйг алж МЭӨ 209 онд Засгийн эрхийг булаан авсан Модун Шаньюй зонхилогчдоос зөвлөгөө авдаг байсан боловч заримдаа тэднийг тоодоггүйгээр үл барам, хэрэв зонхилогчдыг саналыг нь эс зөвшөөрвөл "толгойгий нь ав" гэж тушаадаг байжээ. Модун Шаньюй хаан ширээ булаасныхаа дараа реформ хийж түүгээрээ хүннү нарын сурвалжтаны үе улирах эрх мэдлийг бэхжүүлжээ.

Хүннү нарын мэдэлд орсон газар нутгийг гурав хувааж, нэг хэсэг нь Модун Шаньюйгийн харьяат нарын нутаг болж, нөгөө хоёр хэсэг нь зүүн баруун этгээдийн ноёд: Жуки ван, Лули ван нарын тэргүүлсэн газар болжээ. Зүүн этгээд солгой талаа ахмад тал гэж үздэг байжээ. Ер нь Шаньюйн ширээ залгамжлагч нь зүүн этгээдийн Жуки ван байдаг байжээ. Тэр хоёр ван элдэв цолтой үе залгамжилдаг зонхилогч түмний ноёдыг захирдаг байжээ. Тийм зонхилогч 24 байсны тус бүр нь нэг түмэн морин цэрэгтэй байжээ. Түмний ноёд, мянгат, зуут, аравтын дарга нарыг томилон захирах, тушаах хэргээ гүйцэтгэдэг байв. Хүннү нарын их сурвалжит овог: Хуянь, Лань, хожим гарсан Сюйбу гурав байжээ. Тэдгээр овогоос үе залгамжилдаг ноёд, цэргийн том дарга дэвшин гардаг байлаа. Хүннү нарын сурвалжтаны эрх мэдэл үе залгадаг байсан нь овог аймгийн харилцаа задарч ангит нийгэмд шилжин бүхийн тэмдэг билээ.

Хүннү нарын аймгийн холбоонд аж ахуйн хэлбэр нь бүдүүн баараг байв. Хүннү нар нүүн аж төрж мал аж ахуй эрхэлдэг байсан тул газар тариаланг огт мэддэггүй байсан гэж сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Аймаг бүрийн нүүж буух нутаг нь багцаа тоймтой байжээ.
Хүннү нар үхэр бог мал олонтой, зарим нь тэмээ, илжиг, адуу үржүүлдэг байсан байна. Хувцас хүнсний хэрэглээг мал аж ахуйгаас гардаг зүйлээр үндсэнд нь залгуулж, үр тарианы бүтээгдэхүүн, гар үйлдвэрийн эд эдлэл, аймгийн сурвалжтаны гоёл чимгийн юмсыг суурьшмал хөрш орон, гол төлөв Хятад орноос авдаг байжээ.
Бичиг үсэг бий болох явдал үйлдвэрлэлийн хөгжиж, анги гарч улс төр бэхжихтэй ямагт холбоотой байдаг. Гэтэл МЭӨ 3-р зууны Хүннү нарт бичиг үсэг байхгүй байсан нь тэр үед хүннү нар анги хөгжсөн нийгэм, гүйцэд бүрэлдэн тогтсон улс төртэй байгаагүйг гэрчилж байна.

Анхны хүй нэгдлийн харьцаанаас ангит нийгэмд шилжсэн цагийн нийгмийн хөгжлийн шатанд байсан хүннү нарт дайн, байнгын ажил нь байжээ. Энэ бол гагцхүү Хүннү нарт ч хамаатай бус, хөгжлийн тийм шатанд байсан бусад аймагт ч ийм шинж илэрдэг байсан юм.

Хүннү нарын Модун Шаньюй, түүний хойчийг залгагсад хөрш орнуудтайгаа сэгхийлгүй дайтдаг байжээ. Модун МЭӨ 209 онд дунху аймгуудыг гэнэт довтолж дийлээд, газар хүн хөрөнгий нь түрэмгийлэн авчээ. Нэг хэсэг дунху нар Модунд захирагдах болж , түүнд захирагдахгүй гэсэн нөгөө хэсэг дунху нар нь хойд зүгт зугатаж, Онон, Хэрлэн, Өргөнө мөрний газрыг эзлэн суужээ. Дунхугийн гол олонх нь Ляо /Луух/ голын эхэнд шилжин нүүжээ. Модун цаашдаа баруун зүгт Юэчжи аймгийг бут цохиж, өмнө зүг Ордосоор нутагласан аймгуудыг эзлэн бүр Цинь улсын /МЭӨ 246-207 оны/ үед Хятадын жанжин Мень Тяний, хүннү нараас булаан авсан газрыг эргүүлэн аваад, хойд зүгийн хэд хэдэн аймгийг эзлэн авчээ.
Хүннү нарын байн байн дайтаж байсан олон дайн нь үе залгадаг сурвалжтан ялгаран гарч эрх мэдлээ булаацалдан, эрх мэдлээ бүх аймгийн эсрэг тавихад том үүрэгтэй байжээ.

Модунгийн үед хүннү нарын аймгийн холбоо нь өргөн уудам нутгийг эзэлж маш хүчирхгийн туйлд хүрчээ. Хүннү нарын нутгийн хил нь баруун зүгт
Дорнод-Туркестаны хот-улсууд, зүүн зүгт дунху аймгууд нутаглаж байсан Ляо голын эхэн газар, өмнө зүгт хятад /одоогийн Шаньси, Ордос/ нутаг бөгөөд Хятад Хүннү нарын хил нь Түмэн газрын цагаан хэрэм дагуу байж, хойд зүгт хүннү нарын нутаг Байгаль нуур хүрч байлаа. Дээрмийн дайн хийж нутгаа тэлж өргөтгөсөн хүннү нарын амжилтанд нэг талаар бусад нүүдэлч нарын нэлээд сул дорой байсан гадаад зохимжтой нөхцөл, Хятад орон дахь дажин хямрал ихтэй байснаар тийм завшаан нээгдэж, нөгөө талаар тэр амжилтанд хүннү нар эртний хорезмуудын жишээгээр хүнд зэр зэвсэгт морин цэрэг хэрэглэх болж бас хүннү нарын цэрэг аймгийн байгуулалт тус дөхөм болжээ.

Зэр зэвсэгт гарсан шинэ зүйл нь чин бат бэгтэр хуягийг хүн морь хоёрт хэрэглэж, бас мориноос гинжээр торгосон довтлох урт жад хэрэглэсэн явдал даруй мөн. Хүннү нарын холбооны цэрэг аймгийн байгуулалт нь дээр заасан ёсоор бүх аймгаа байлдааны нэгж, арван, зуун, мянган, түмэн гэдэн хуваариар хувааж, цэргийн сургууль үргэлж хийлгэдэг байжээ. Тийм байгууламж нь цэргийн хүч зузаатгах бэлтгэлтэй болж, аймгийн бүх эрчүүдийг байнгын цэрэг болгосон гэсэн үг юм. Модун Шаньюйн байлдан дагууллын улмаас хүннү нарын аймгийн холбоо нь монгол, хамнига, тюрк гарлын элдэв аймгийг хамран багтаажээ. Өмнө зүгт хүннү нарын захиргаанд нэг хэсэг хятад хүн байжээ. Хүннү нарын үргэлжийн довтолгоонд эрсдэн нэрвэгдсэн Хятадын Хань улс хүннү нарын аргадаж үе үе бэлэг сэлт барьдаг байсан нь нэг ёсны алба байсан гэдэг. Модун Шаньюйг нас барснаас хойш / МЭӨ 174 онд/ дараачинй шаньюй нарын цагт 100 гаруй жилд хүнүү нарын холбооны дотоод аймгууд хоорондоо тулалдаж бас Хятадтай тэмцэлдэж байлаа. Хятадад харьяалагдаж Дунхугийн ухуань, Сяньби аймагтай тэмцэлдэн хүч нь суларсан өвөр хүннү нар монгол нутагт суусаар байжээ. Манай эриний 85, 87 онд Сяньби аймаг ар хүннү нарыг бут ниргэсэн учир тэд дахин сэхэж чадаагүй юм. Өвөр хүннү нар хятад цэрэгтэй хүч хавсран ар хүннү нарыг хэд хэдэн удаа хавчин тулж тэднийг бут цохижээ. Ар хүннү нар 93 онд аймгийн бие даасан нэгдэл болон тогтохоо больж нэг хэсэг нь хядуулж, амь гарсан нэг бум гаруй өрх айл, сяньби аймагт нэгдэж тэдний аймгийн нэртэй болжээ.

Өвөр хүннү нар МЭ 215 он хүртэл монгол оронд мэдэгдэхүйц улс төрийн роль гүйцэтгэж байгаад түүний дараачаар өвөр хүннү нарын нэг хэсэг нь бусад аймгийн дунд шингэж нөгөө хэсэг нь умард хятадын зүгт нүүн шилжжээ.

шулмас ба бурхан

Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь
Шулуухан хэлэхэд, би vзсэн дvv минь
Дэлхий дээр бий юу гэх нь бvv хэл
Дэргэдэх гудманд маань бий гэж хэлнэ.

Авралт бурхан, гэр зуурын тэрлэг емсеж
Аяга дvvрэн, будаатай цай хийж,
Амраг минь, ганц минь гэж энхрийлэн
Аав ээжээс илvv, ивээн соёрхож байсаан.

Ад шулмас, гэр зуурын тэрлэгээ урж,
Аяга шаазангаа хага чулуудан
Аашилж хардаад намайг хеөх vедээ
Аянга цахилгаанаас ч аанагvй гялалзаж байсан.
Шулмас хийгээд бурхан гэдэг чинь
Шулуухан хэлэхэд, нэг хvний хоёр тал билээ

монголын төрийн дуулалын үг

Дархан манай хувьсгалт улс
Даяар монголын ариун голомт
Дайсны хєлд хэзээ ч орохгvй
Дандаа энхжин vvрд мєнжинє

Хамаг дэлхийн шудрага улстай
Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжvvлж
Хатан зориг бvхий чадлаараа
Хайрт Монгол орноо мандуулъя

Зоригт Монголын золтой ардууд
Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв
Жаргалын тvлхvvр, хєгжлийн тулгуур
Жавхлант манай орон мандтугай

Хамаг дэлхийн шудрага улстай
Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжvvлж
Хатан зориг бvхий чадлаараа
Хайрт Монгол орноо мандуулъя

Ая Б.Дамдинсvрэн, Л.Мєрдорж
Yг Ц.Дамдинсvрэн

хархорин уу хар хором уу

Чингис хааны өлгий нутаг Ар Монгол буюу НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн одоогийн ардчилсан Монголыг зорих гадаадын зочин, жуулчдын хамгийн түрүүнд очиж үзэхийг хүсдэг газар бол Монголын эзэнт гүрний нийслэл байсан Хар Хором
( Дундад эртний монголоор Кара Корум) хот буюу одоогийн Хархорин юм.
Хар Хором хэмээх нэрийн тухай эрэн сурвалжлах санаа 2006 оны хавар Cан Франциско хотод болсон Индианагийн их сургуулийн Монгол нийгэмлэг, Америкийн Монгол судлалын төвийн хамтарсан хуралд Монголын нууц товчоон дахь газар усны нэрийн тухай үзүүлэнт илтгэл бэлдэж байх явцдаа их эрдэмтэн Хар Дорж багшаасаа зөвлөлгөө авах үеэр анх төрсөн юм. Ингээд энэ нэрийн тухай Хар Дорж багштай ярилцан, түүний зөвлөсний дагуу дэлхийн хэд хэдэн монголч эрдэмтдийн гайхамшигт бүтээлүүдийн зарим хуудсыг эргүүлэн байж энэ бяцхан тэмдэглэлийг тэрлэв.
Харвардын их сургуулийн монголч эрдэмтэн Монголын нууц товчоог англи хэлнээ анх орчуулсан алдарт хятадч, монголч Фрэнсис Вүүдмэн Клийвз (Francis Woodman Cleaves) 1346 оны хөшөөний монгол-хятад бичээсийн тухай судалгаандаа Хар Хором хот нь нэг биш монгол судлаачдын судалгааны зорилго байсныг дурьдаад 1817 оны 10 дугаар сарын 31 нд Жаан Пьер Абэл-Рэмүсaaгийн уншсан " Кара Корум хотын тухай судалгаа, Дундад зууны үеийн Татар (= Монгол) улсын газарзүйн тодорхойгүй зүйлийг тодруулах тайлбар сэлт" нэртэй судалгаа, 1893 онд хэвлэгдсэн Анри Кордиэгийн "Татар улс дахь Хэ-линь гэдгийн байрлал, Исусийн Нийгэмлэгийн ламтан А Гобилийн урьд хэвлэгдээгүй гар бичмэл, удиртгал, тэмдэглэлүүд" нэртэй өгүүлэл, 1925 онд хэвлэгдсэн Францын алдарт монгол судлаач Поль Пэлиогийн " Хар Хоромын тухай тэмдэглэл" гэсэн гурван судалгааг хамгийн чухалд тооцон бичсэн байдаг. Тэрээр энэ судалгаандаа цаашид хятад, латин, перси болон бусад хэлэн дэх материалыг судлан Хар Хоромын тухай нэг сэдэвт бүтээл гаргах шаардлага зайлшгүй гарна (Cleaves, 1952: 25) гээд 1346 оны хөшөөний монгол-хятад бичээсийн монгол, хятад эхийн дөрөвдэх хэсгийн орчуулга, тайлбарыг анх удаа хийжээ. Дашрамд дурьдахад 1335, 1338, 1362, 1346 оны хөшөөний монгол-хятад бичээсүүд нь 13-14-р зууны монгол бичгийн хэлний хосгүй дурсгал төдийгүй Юань улсын түүхийн ховор судлагдахуун болдог байна.
Хар Хоромын Эрдэнэ зуугаас олдсон 1346 оны хөшөөний бичээсүүдийг Владимир Котвич, Николай Поппе, Фрэнсис Клийвз нар сэргээжээ. 1346 оны хөшөөний монгол хятад бичээсийн хятад эх нь бүхэлдээ, монгол эхийн 4 хэсэг нь сэргээгдсэн ба тайлагдан орчуулагдсан байна. Монгол хэсгийн заримыг сэргээхдээ хятад сурвалжуудыг ашиглажээ.
1891 онд В. В. Радлов (Wilhelm Radloff) тэргүүтэй Оросын Шинжлэх ухааны академийн эрдэмтэд Орхоны экспедицийг зохион байгуулж 1892 онд В. В. Радлов Эрдэнэ зуу хийдийн хавиас олдсон хөшөөний бичээсийн хэсгүүдийг Монголын эртний дурсгалын цомогтоо (Atlas der Alterthümer der Mongole - Aтлac Древностей Монголии) хэвлэн гаргажээ.
Оросын польш эрдэмтэн В. Котвич 1918 онд Оросын Шинжлэх ухааны академийн дэргэдэх Их Питерийн нэрэмжит хүн судлал ба угсаатны зүйн музейн судалгааны өгүүллийн цомогт хэвлүүлсэн "Эрдэнэ зуугийн хөшөөний бичээс"( "Монгольскiя надписи въ Эрдэнэ-дзу") өгүүлэлдээ Радловын хэвлүүлсэн хоёр хэсгийн нэгийг нь орчуулж хэвлүүлсэн байна. В. Котвич энэ өгүүлэлдээ түүний Эрдэнэ зуугаас олсон хөшөөний бичээсийн 3 хэсэг нь Радловын олсон хөшөөний бичээсийн хоёр хэсэгтэй нэг хөшөөний бичээс болох тухай, уг хөшөөний бичээс нь нэг талдаа монгол, нөгөө талдаа хятад хэлээр бичигдсэн байсан зэргийг судалгааныхаа үр дүнгээр нотлоод энэ бичээс нь Хар Хоромд баригдсан Буддийн шашны сүмийн тухай өгүүлдэг, түүний орчуулсан хэсгийн агуулга нь П. С. Поповийн орчуулсан "Монгол нүүдэлчдийн тухай тэмдэглэл" дэх Хар Хоромын тухай хэсэгтэй тохирч байгааг дурьджээ. Үүийг Клийвз 1346 оны хөшөөний бичээсийг судлахад чухал ач холбогдолтой алхам болсон гэж тэмдэглэсэн байдаг. В. Котвич В. Радловын олсон хөшөөний бичээсийн нэг хэсгээс монгол бичгээр бичсэн түүхийн баримтаас анх удаа Монголын эртний хаадын нийслэл Хар Хором хотын нэрийг монгол бичгээр Хором ( ) гэж бичсэн хэлбэрээр оллоо (В. Котвич, 1918: 213 ) гэж дурьджээ. Тэрээр өнөөг хүртэл Хором хэмээх энэ нэр зөвхөн араб, хятад, европ болон бусад гадаад эх сурвалжаас мэдэгдэж байсан юм гэжээ.
1346 оны хөшөөний бичээсийн хамгийн нарийн судалгааг хийсэн хүн бол Фрэнсис Клийвз юм. Клийвзийн тэмдэглэсэнээр 1346 оны хөшөөний монгол-хятад бичээс нь 14-р зууны монгол бичгийн хэлний хосгүй дурсгал төдийгүй Монголд буддизм хөгжсөн түүхийн сонирхолтой гэрч юм. Учир нь энэ хөшөөний бичээст Чингис хаан (Тайзу) 15-дахь жилдээ буюу 1220 онд Хар Хоромыг нийслэлээ болгож, 1235 онд Өгөөдэй хаан (Tайзун) Хар Хоромын хэрмийг босгон, сүм хийд байгуулж эхэлсэн ба Мөнх хаан (Сяньзун) үргэлжлүүлэн 1256 онд 5 давхар асартай 90м өндөр суварга барьсан тухай, 1342-1346 онд Юань улсын сүүлчийн хаан Тогоонтөмөрийн зарлигаар уг сүм, суваргыг дахин засварлаж, Мандахуй Юань гүрний асар гэж нэрлэсэн тухай, Тогоонтөмөр энэ үйл явдлыг магтан дуулсан хөшөө босгох нь зүйтэй гэж үзэн, энэхүү монгол хятад бичигтэй хөшөөг босгохыг 1346 оны 12 сарын 19 нд зарлигдсан тухай өгүүлжээ. Клийвз 1346 оны хөшөөний монгол хятад бичээсийн энэ судалгаандаа Хар Хоромын тухай хятад сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдлыг он дарааллын дагуу дэлгэрэнгүй өгчээ. (Cleaves, 1952: 25-26). Бартолд Өгөөдэй дүү Тулуйн эрхшээлд байсан газарт хэрэм босгох зарлиг яагаад гаргасныг гайхан бичсэн нь бий. Үүний тайлбарыг эрдэмтэд Хар Хором нь Чингис хааны үед Монголын нийслэл болсон байсан гэдгээр тайлбарласан байдаг. Өгөөдэй хааны зарлигаар Хар Хоромд хятадын туршлагатай урчууд, зураачид ирж Буддын шашны энэ сүмийг барьсан гэдэг. Ф. В Рубрукийн дурсамжинд тэмдэглэгдсэн Хар Хоромд байсан янз бүрийн үндэстний 12 гайхамшигт сүмийн нэг нь энэ гэж эрдэмтэд үздэг байна. Ийнхүү Хар Хором нь 1260 онд Хубилайг хаан болтол Монгол эзэнт гүрний нийслэл байсаар байжээ. 1260 онд Монголын эзэнт улсын нийслэл Бээжинд шилжсэний дараа Хар Хором нь цэргийн Ерөнхий захирагчийн суурин болсон ба 1289 онд цэргийн ерөнхий захирагч сэтгэл дундуур монгол ноёдын бослогод нэгдсэн гэдэг. 1307 онд Хар Хоромд Нүүдлийн их бичгийн дарга нарын газар (Moving Grand Secretariat) байгуулагдаж Хоромын ерөнхий захирагч (General Administrator of Holin) бий болжээ. Энэ нь 1309 онд Нүүдлийн их зөвлөл (Moving Grand Council) болсон байна. Ийнхүү Хар Хором нь1368 онд эзэнт гүрнийг унатал цэргийн захиргааны гол төв байсаар байжээ. 1412 оны үед Монголын удирдагч Аругтай Мин улсын хаанаас "Хэнингийн ван " ( "Prince of Honing") цол авч байсан тухай түүхэн баримт бас байдаг байна. 1585 онд баригдсан Эрдэнэ зуу хийд эртний Монголын нийслэл Хар Хорoмын туурины хажууд баригдсан гэдэг.
Хар Хором гэдэг нэрийн түүх одоо болтол бүрэн тодорхойгүй боловч магадлал өндөр судалгаа таамгийг дэлхийн нэрт монголч эрдэмтэд дэвшүүлжээ.
Хар Хоромын нэрийг Баруунд олон янзаар бичсэнийг нэгтгэн дүн шинжилгээ хийсэн хүн бол Францын алдарт монголч Поль Пэлио юм. Түүний "Марко Пологийн тэмдэглэл" гурван боть номын 1-р ботийн Хар Хоромын тухай хэсэгт Хар Хором гэдэг үгийг янз бүрийн эх сурвалжид хэрхэн галигласныг жагсаан дурьдсан байдаг. Үүнд: Carachoran, Сaroccoran, Caracoran, Сarocoram, Caracoron, Сharacharom (Pelliot, 1959, vol.1: 165) гэх мэт арван хэдэн янзаар бичигдсэн байдаг ба Поль Пэлио номондоо Каракором (Caracorom) гэж бичсэн байдаг.
П. Пэлиогийн тэмдэглэснээр Хар Хором нэрийг анх дурьдсан барууны бичигч бол Плано Карпино юм. 1254 онд Рубрук Хар Хоромд нилээд өдрийг өнгөрөөсөн тухайгаа тэмдэглэн үлдээжээ. Мөн Гүржийн нэг түүхийн судар, Жувайний (Juwaini), Рашид-ад-Дин (Rashid- аd- Din) гэх мэт Персийн түүхчидын бүтээлд "Qaraqurum", "Qaraqorum", Монголын нууц товчоонд нэг удаа Кара Корум (Qara Qorum) (§ 273) гэж бичигдсэн байдаг. Дээр бичсэнчлэн Эрдэнэ зуугаас олдсон1346 оны хөшөөний бичээст Хором (Qorom) ( ), хятад эх сурвалжуудад Хэ-линь (Holin) () нэртэй дурьдагджээ. Хятад эх сурвалжид анх удаа Юань улсын сударт (YS, 2, 2b) Өгөөдэй 1235 онд Хэ-линь ( Holin) ()(Qorum) хотод хэрэм босгох зарлиг гаргасан гэж бичжээ. Түүнчлэн энэ сударт (YS, 58, 18a) Хэ-линь( Ho-lin) () нь хотын баруун хэсгээр урсах Хa-лa-Хэ-линь голын нэрээр нэрлэгдсэн гэж бичсэн байна. Эдгээрийг орчуулсан зарим эрдэмтэд энэ голыг Орхон гол гэж үзсэн байдаг. Гэхдээ Орхон нь Тан улсын үеэс мэдэгдэж байсан бөгөөд энэ нь Хэ-линь (Holin) ()(Qorum)гэдэг үгтэй ямар ч холбогдох учиргүй гэнэ. П. Пэлиогийн дурьдсанаар хятад эх сурвалжид дурьдсан Хар Хором гол нь төөрөгдөл байж болох юм. 1312 онд Хар Хоромын засаг захиргааны нэр нь Хэ-нинь (Ho-ning) байсан гэж дээр дурьдсан. Хятад эх сурвалжуудад Хэ-линь (Ho-lin) () гэж дурьдагдсаны учир нь хятад хэлэнд үгийн эхэнд р (r-) үсэг хэзээ ч байгаагүй ба дундад эртний хятад хэлэнд -ум, -ом (-um or -om) төгсгөл байгаагүйтэй холбоотой. Иймээс Qоrum нь хятад хэлэнд орчуулагдахдаа Хэ-линь (Ho-lin, ) болоод сүүлд монгол хэлэнд буцаж орчуулагдахдаа "Хорин” болжээ. Өөрөөр хэлбэл дундад эртний Qorom гэдэг үгийг Юань улсын үед хятaдаар Holin гэж галиглаад эндээс монгол хэлэид Хорин гэдэг үг үүссэн 6айна.
Хоромыг Туул Сэлэнгэ гол эхээ авсан уулын нэр гэж дурьдагдсан нь тааралддаг байна. Тухайлбал Персийн эрдэмтэн Жувайний (Juwaini) сонссоноор уйгурчууд Хар Хором гэдэг уулаас эх авсан Орхон голын хөндийд дээр үеэс амьдарч байсан ба Өгөөдэйн хот тэр уулын нэрээр нэрлэгдсэн, Уйгурчуудийн анхны хаан Хар Хором уулнаас эх авсан Туул Сэлэнгэ голын бэлчирт төрсөн гэнэ. Рашид-ад-Дин энэ тухай арай өөрөөр дурьдсан байдаг. Гэхдээ Хар Хором уулын нэрээс үүссэн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Монголын эзэнт гүрнээс өмнөх үед хамаарах Хятадын болон Персийн сурвалж бичгүүдэд Хар Хором уулын тухай бас тэмдэглэгдсэн байдаг байна. Иймээс П. Пэлиогийн бичсэнээр уйгурчуудаас уламжлагдан хэрэглэгдэж байсан энэ нэр нь монгол биш турк нэр байх магадлалтай. Турк хэлэнд корум (qorum) гэдэг нь бул чулуу (rolled stone, boulder) гэсэн утгатай. Тэгвэл Кара Корум (Qara Qorum) буюу "Black boulder" нь уулын нэр байж болох юм. Одоогийн Хятад Пакистаны хил дээр Хархоромын (Karakoram) нуруу гэж байдаг. Энэ бүхнээс Oрхон голын сав нутагт байдаг уулын турк нэрнээс Монголын эзэнт улсын нийслэлийн нэр гарсан байх бүрэн боломжтой (Pelliot, 1959: 166) гэж эрдэмтэн П. Пэлио үзжээ.
Эзэнт гүрний маань нийслэл байсан Хар Хором хотын түүх, нэрийн түүхээс, Хар Хором (Хорум) яагаад Хархорин болсныг зарим нэрт монгол судлаачдын эх сурвалжид дулдуйдан товч дурьдахад ийм байна. Үүнийг тэрлэх болсны гол шалтгаан нь Эзэнт гүрнийхээ эртний нийслэлийг жинхэнэ нэрээр нь нэрлэхэд эрх биш анхаарах хэрэгтэй болов уу гэсэнд оршиж байгаа юм. Одоогийн монгол эх сурвалжуудад Хархорин, Хар Хорум гэж хэрэглэгдэж байгаа ба энэ газрын албан ёсны нэр Хархорин байгаа. Бидний Хар Хорум биш Хар Хором гэж бичиж байгаагийн учир нь орчин цагийн монгол хэлний эгшиг зохицох ёсны дагуу эхний үе нь "о” тохиолдолд дараагийн үе нь "у” байх боломжгүй юм.
Буруу ташаа зүйл бичсэн бол эрдмийн их хүмүүсээс хүлцэл өчье. Болгоон таалах болтугай

(Нийт: 6)